Καθαρά Δευτέρα | Το δρώμενο της ευετηρίας στη Νέδουσα: προέλευση, σημασία, τελετουργική δομή

Φωτογραφία @ messinia.mobi

Η έννοια της ευετηρίας και η ιστορική της προέλευση

Η έννοια της ευετηρίας και η ιστορική της προέλευση Η λέξη «ευετηρία» προέρχεται από το αρχαίο «εὖ» και «ἔτος»», δηλαδή «καλό έτος», «καρποφόρα χρονιά»¹. Στην αρχαία ελληνική θρησκευτικότητα η ευετηρία δεν ήταν απλώς ευχή, αλλά τελετουργικά εξασφαλισμένη πραγματικότητα². Οι κοινότητες πίστευαν ότι η γη, οι άνθρωποι και τα ζώα χρειάζονταν μια συλλογική πράξη ανανέωσης για να «πιάσει» η χρονιά. Η ευετηρία συνδέεται άμεσα με τις διονυσιακές λατρείες², τις αγροτικές τελετουργίες της Μεσογείου και τις μιμητικές πράξεις γονιμικής μαγείας που επιβιώνουν μέχρι σήμερα σε διάφορες μορφές.

Το δρώμενο της ευετηρίας στο χωριό Νέδουσα της Μεσσηνίας αποτελεί ένα από τα πιο καθαρά κατάλοιπα αυτής της αρχέγονης αντίληψης³. Δεν είναι αποκριάτικο θέαμα, αλλά τελετουργία που αναπαράγει τον κύκλο της φύσης: τον θάνατο του χειμώνα, την κάθαρση του χώρου, την αφύπνιση της γης και την αναγέννηση της άνοιξης³.

Ο Καλόγερος της εισόδου: η τελετουργική μύηση των επισκεπτών

Φωτογραφία @ messinia.mobi

Πριν ακόμη αρχίσει η εσωτερική τελετουργική διαδικασία, ο επισκέπτης συναντά στην είσοδο του χωριού μια μορφή που οι ντόπιοι αποκαλούν «Καλόγερο» ή «μαυριστή»⁴. Ο ρόλος του είναι να βάφει με καπνιά ή στάχτη όσους εισέρχονται στον χώρο του δρώμενου. Η πράξη αυτή δεν είναι φολκλόρ, αλλά τελετουργική μύηση⁴.

Ο επισκέπτης, περνώντας το όριο του χωριού, οφείλει να αποβάλει την καθημερινή του ταυτότητα και να εισέλθει στον ιερό χώρο της τελετουργίας. Το μαύρισμα λειτουργεί ως συμβολική εξίσωση: όλοι γίνονται ίδιοι, όλοι γίνονται μέλη της κοινότητας που τελεί την ευετηρία. Η πράξη αυτή αποτελεί το πρώτο στάδιο της κάθαρσης και της προστασίας από το κακό και εντάσσει τον ξένο στο τελετουργικό σώμα της κοινότητας⁴.

Αντίστοιχες πράξεις συναντώνται σε δρώμενα της Θράκης και της Μακεδονίας⁴, αλλά στη Νέδουσα η λειτουργία της μύησης είναι ιδιαίτερα έντονη και οργανικά ενταγμένη στη δομή του δρώμενου.


Η τελετουργική μεταμόρφωση: είσοδος στον ιερό χρόνο

Φωτογραφία @ messinia.mobi

Μετά τη μύηση των επισκεπτών, αρχίζει η εσωτερική μεταμόρφωση των ίδιων των συμμετεχόντων. Οι άνδρες του χωριού φορούν προβιές, κουδούνια, αυτοσχέδιες μάσκες και μαυρίζουν τα πρόσωπά τους με καπνιά⁵. Η πράξη αυτή δεν είναι μασκαράτα, αλλά τελετουργική μετάβαση από τον καθημερινό χρόνο στον ιερό χρόνο της τελετουργίας⁵. Ο άνθρωπος παύει να είναι άτομο και γίνεται φορέας δυνάμεων της φύσης. Η μεταμόρφωση λειτουργεί ως αποδέσμευση από την κοινωνική ταυτότητα και ως είσοδος σε μια κατάσταση όπου το ανθρώπινο και το υπερφυσικό συνυπάρχουν⁵.

Η περιφορά στο χωριό: κάθαρση και απομάκρυνση του κακού

Φωτογραφία @ messinia.mobi

Οι μεταμορφωμένοι δράστες ξεκινούν από τα όρια του χωριού και διασχίζουν όλους τους δρόμους και τα σπίτια⁶. Η περιφορά αυτή έχει χαρακτήρα αποτρεπτικό και καθαρτήριο⁶. Ο θόρυβος από τα κουδούνια, οι φωνές, οι χορευτικές κινήσεις και οι αιφνίδιες εμφανίσεις των μασκοφόρων λειτουργούν ως μέσα εκδίωξης των κακών δυνάμεων, των ασθενειών και της νεκρής ενέργειας του χειμώνα⁶. Η κοινότητα καθαρίζει τον χώρο της και τον προετοιμάζει για την έλευση της άνοιξης. Η περιφορά συνδέει το δρώμενο με τον φυσικό και κοινωνικό χώρο του χωριού και αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της τελετουργικής διαδικασίας⁶.

Η κεντρική τελετουργία: όργωση, γάμος, θάνατος και ανάσταση
Η πλατεία ως ιερός χώρος και η εμφάνιση των τελετουργικών μορφών

Το κύριο μέρος του δρώμενου εκτυλίσσεται στην πλατεία της Νέδουσας⁷. Εκεί εμφανίζονται οι βασικές μορφές του δρώμενου: ο Γέρος, η Γριά, ο Γιατρός, η Αρκούδα, ο Αρκουδιάρης, ο Γαμπρός και η Νύφη⁷. Καμία από αυτές τις μορφές δεν λειτουργεί ως θεατρικός χαρακτήρας με ψυχολογικό βάθος. Αντίθετα, αποτελούν συμβολικές ενσαρκώσεις δυνάμεων της φύσης, της γονιμότητας, της ζωής, της φθοράς και της αναγέννησης⁷. Η παρουσία τους δεν είναι διακοσμητική, αλλά οργανικά ενταγμένη σε μια τελετουργική ακολουθία που έχει τις ρίζες της σε αρχέγονες αγροτικές λατρείες.

Φωτογραφία @ kalamatajournal.gr

Ο Γέρος και η Γριά αντιπροσωπεύουν το παλιό έτος, τη φθορά, τον χειμώνα που πρέπει να πεθάνει για να αναστηθεί η άνοιξη. Η Αρκούδα και ο Αρκουδιάρης παραπέμπουν σε πανάρχαιες ζωομορφικές λατρείες, όπου το άγριο ζώο λειτουργεί ως φορέας δύναμης και αναγέννησης. Ο Γαμπρός και η Νύφη ενσαρκώνουν την ένωση των αντιθέτων, τη γονιμότητα και την υπόσχεση της νέας ζωής. Ο Γιατρός, τέλος, αποτελεί τη μορφή που διαμεσολαβεί ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, ανάμεσα στην κοινότητα και τις δυνάμεις που την απειλούν.

Η τελετουργική όργωση: η αφύπνιση της γης

Η τελετουργική όργωση αποτελεί την κορύφωση της μιμητικής μαγείας⁸ και ένα από τα πιο αρχέγονα στοιχεία του δρώμενου. Ο Γέρος και η Γριά οδηγούν ένα συμβολικό ζευγάρι ζώων, συνήθως δύο άνδρες που μιμούνται τα βόδια, και χαράζουν αυλακιές στο χώμα της πλατείας⁸. Η πράξη αυτή δεν είναι απλή αναπαράσταση αγροτικής εργασίας, αλλά τελετουργική αφύπνιση της γης. Το αυλάκι λειτουργεί ως σύμβολο της διάνοιξης, της δεκτικότητας, της προετοιμασίας για τη σπορά⁸. Η γη, μέσα από αυτή την πράξη, «ξυπνά» από τον χειμερινό λήθαργο και προετοιμάζεται να δεχθεί τον σπόρο.

Φωτογραφία @ BEST TV Καλαμάτα

Η όργωση στη Νέδουσα δεν είναι μηχανική ούτε σκηνοθετημένη. Είναι μια πράξη που εκτελείται με σοβαρότητα, με ρυθμό και με την αίσθηση ότι η κοινότητα συμμετέχει σε μια διαδικασία που ξεπερνά το ανθρώπινο μέτρο. Η μιμητική μαγεία εδώ λειτουργεί ως τελετουργικό εργαλείο: η πράξη της όργωσης δεν «παριστάνει» την αφύπνιση της γης, αλλά την προκαλεί.

Ο τελετουργικός γάμος: η ένωση των αντιθέτων και η επίκληση της γονιμότητας

Μετά την όργωση ακολουθεί ο τελετουργικός γάμος της Νύφης και του Γαμπρού⁹. Η σκηνή αυτή αποτελεί συμβολική ένωση των αντιθέτων και αναπαριστά τη γονιμότητα της γης, των ανθρώπων και των ζώων⁹. Η Νύφη και ο Γαμπρός δεν είναι ζευγάρι με προσωπική ιστορία, αλλά προσωποποιήσεις της θηλυκής και της αρσενικής αρχής. Η ένωση τους λειτουργεί ως τελετουργική επικύρωση της νέας ζωής που πρόκειται να αναδυθεί.

Συχνά η σκηνή περιλαμβάνει κωμικά στοιχεία, ανατροπές, πειράγματα και υπερβολές. Αυτά όμως δεν μειώνουν τον τελετουργικό χαρακτήρα της πράξης. Αντίθετα, η κωμικότητα λειτουργεί ως μέσο αποφόρτισης και ταυτόχρονα ως υπενθύμιση ότι η γονιμότητα είναι δύναμη χαράς, αφθονίας και ζωτικότητας. Η κοινότητα συμμετέχει ενεργά, ενθαρρύνει, σχολιάζει, γελά, αλλά ταυτόχρονα αναγνωρίζει ότι η σκηνή αυτή αποτελεί κρίσιμο σημείο της τελετουργικής ακολουθίας.

Ο θάνατος του Γέρου: η τελετουργική φθορά

Φωτογραφία @ messinia.mobi

Μετά τον γάμο ακολουθεί ο συμβολικός θάνατος του Γέρου¹⁰. Ο Γέρος, ως προσωποποίηση του παλιού έτους και του χειμώνα, πρέπει να πεθάνει για να ανοίξει ο δρόμος στην άνοιξη. Η σκηνή του θανάτου είναι θεατρική, αλλά όχι θεατρικοποιημένη. Ο Γέρος καταρρέει, η κοινότητα θρηνεί, η Γριά οδύρεται, και ο Γιατρός καλείται να παρέμβει¹⁰. Η φθορά, η απώλεια και η αναγκαιότητα του τέλους παρουσιάζονται με τρόπο που συνδυάζει το κωμικό με το τραγικό, το ανθρώπινο με το τελετουργικό.

Ο θάνατος του Γέρου δεν είναι απλώς μια σκηνή, αλλά μια πράξη που αναπαριστά την αναγκαιότητα της κυκλικότητας της φύσης. Η φθορά είναι προϋπόθεση της αναγέννησης. Ο χειμώνας πρέπει να πεθάνει για να γεννηθεί η άνοιξη.

Η ανάσταση του Γέρου: η αναγέννηση της άνοιξης

Φωτογραφία @ tharrosnews.gr

Η τελετουργία κορυφώνεται με την ανάσταση του Γέρου¹¹. Ο Γιατρός, μετά από μια σειρά κωμικών αλλά τελετουργικά φορτισμένων προσπαθειών, καταφέρνει να τον επαναφέρει στη ζωή. Η κοινότητα πανηγυρίζει, η Γριά ανακουφίζεται, και η αναγέννηση γίνεται πράξη. Η ανάσταση του Γέρου δεν είναι απλώς συμβολική. Είναι η τελετουργική επιβεβαίωση ότι ο κύκλος της φύσης ολοκληρώθηκε: ο χειμώνας πέθανε και η άνοιξη αναστήθηκε¹¹.

Η σκηνή αυτή αποτελεί ένα από τα πιο καθαρά κατάλοιπα αρχέγονων μυθολογικών δομών, όπου η θεότητα της βλάστησης πεθαίνει και ανασταίνεται, εξασφαλίζοντας την ευφορία της γης και την ευημερία της κοινότητας.

Η συλλογική γιορτή: η πραγμάτωση της ευετηρίας

Φωτογραφία @ messinia.mobi

Μετά την ολοκλήρωση των τελετουργικών πράξεων, η κοινότητα περνά στο γλέντι, το φαγητό, το κρασί και το χορό¹². Το γλέντι δεν είναι απλώς κοινωνική εκτόνωση, αλλά η πραγμάτωση της ευετηρίας. Η χαρά, η αφθονία και η συλλογική συμμετοχή αποτελούν την τελική επιβεβαίωση ότι η κοινότητα έχει περάσει επιτυχώς από τον χειμώνα στην άνοιξη. Η ευετηρία γίνεται βιωμένη εμπειρία που ενώνει τους ανθρώπους και ανανεώνει τους δεσμούς τους¹².

Ανάλογα δρώμενα ευετηρίας στον ελληνικό χώρο: συγκριτική θεώρηση

Στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό σώζεται ένας μεγάλος αριθμός δρωμένων που, όπως και αυτό της Νέδουσας, έχουν χαρακτήρα ευετηρικό, δηλαδή τελούνται για την εξασφάλιση της καρποφορίας, της γονιμότητας και της αναγέννησης της φύσης. Παρά τις τοπικές διαφοροποιήσεις, τα περισσότερα από αυτά τα δρώμενα μοιράζονται έναν κοινό πυρήνα: τη μιμητική αναπαράσταση της αγροτικής ζωής, την απομάκρυνση του κακού, την επίκληση της άνοιξης και την ανανέωση της κοινότητας.

Οι Μπαμπούγεροι της Δράμας¹³ παρουσιάζουν έντονη συγγένεια με τη Νέδουσα ως προς τον αποτρεπτικό χαρακτήρα της περιφοράς. Η χρήση προβιών, κουδουνιών και θορύβων παραπέμπει σε κοινές ρίζες, αλλά η Νέδουσα διατηρεί πιο ολοκληρωμένη τελετουργική δομή, με σαφή μετάβαση από την κάθαρση στη γονιμότητα.

Οι Αράπηδες της Νιγρίτας¹⁴ μοιράζονται με τη Νέδουσα τη χρήση καπνιάς και μασκών, αλλά το δρώμενο της Νιγρίτας έχει πιο έντονο πολεμικό χαρακτήρα, ενώ η Νέδουσα ενσωματώνει πιο καθαρά στοιχεία μιμητικής μαγείας και αναπαράστασης του κύκλου της ζωής.

Ο Καλόγερος της Θράκης¹⁵ αποτελεί ίσως το πιο συγγενικό δρώμενο προς τη Νέδουσα. Η τελετουργική όργωση, η σπορά, ο θάνατος και η ανάσταση του πρωταγωνιστή συνιστούν στοιχεία που απαντούν σχεδόν αυτούσια και στη Νέδουσα. Η διαφορά έγκειται στο ότι ο Καλόγερος έχει πιο δραματοποιημένη μορφή, ενώ η Νέδουσα παραμένει πιο συλλογική και αδιαμεσολάβητη.

Αποκριά στη Νάουσα | Φωτογραφία @ Νατάσα Σεβαστίδου

Οι Γενίτσαροι και Μπούλες της Νάουσας¹⁶ διατηρούν στοιχεία ευετηρικής τελετουργίας, αλλά έχουν εξελιχθεί σε περισσότερο τελετουργική παρέλαση, με έμφαση στην αισθητική και λιγότερο στη μιμητική μαγεία.

Τα Ρογκατσάρια της Καστοριάς¹⁷ και οι Κουδουνοφόροι της Κρήτης¹⁷ μοιράζονται με τη Νέδουσα τον αποτροπαϊκό χαρακτήρα και τη χρήση κουδουνιών, αλλά δεν διαθέτουν την πλήρη τελετουργική ακολουθία της όργωσης, του γάμου και της ανάστασης.

Οι Μωμόγεροι της Ηπείρου¹⁸ και εκείνοι της Δυτικής Μακεδονίας¹⁸ αποτελούν ένα από τα πιο σύνθετα δρώμενα ευετηρίας, με θεατρική δομή και σκηνές γάμου, θανάτου και ανάστασης. Ωστόσο, σε αντίθεση με τη Νέδουσα, έχουν εξελιχθεί σε μορφή λαϊκού θεάτρου, ενώ η Νέδουσα παραμένει πρωτίστως τελετουργία.

Σε πολλές περιοχές της Ελλάδας, οι φωτιές της Αποκριάς¹⁹, τα πηδήματα πάνω από τις φλόγες και οι περιφορές με στάχτη αποτελούν επίσης κατάλοιπα ευετηρικών τελετουργιών, αλλά σπάνια παρουσιάζουν την οργανική συνέχεια και την τελετουργική πληρότητα της Νέδουσας.

Συγκριτικό συμπέρασμα

Το δρώμενο της Νέδουσας ξεχωρίζει ανάμεσα στα ελληνικά δρώμενα ευετηρίας για την πληρότητα, τη συνοχή και την αδιατάρακτη συνέχειά του²⁰. Ενσωματώνει σε ένα ενιαίο τελετουργικό σύνολο την κάθαρση, τη μιμητική μαγεία, την τελετουργική όργωση, τον συμβολικό γάμο και τον θάνατο–ανάσταση, στοιχεία που αλλού εμφανίζονται αποσπασματικά ή έχουν μετατραπεί σε λαϊκό θέαμα. Η Νέδουσα δεν αναπαριστά ένα παλιό έθιμο· το ζει. Και μέσα από αυτό, διατηρεί μια από τις πιο αυθεντικές εκφράσεις της ελληνικής λαϊκής θρησκευτικότητας και κοσμοαντίληψης.

Γιώργης Χρήστου
γραφείο Τύπου ΠΕΣΕΚ

Βιβλιογραφία/Υποσημειώσεις
1 Γεώργιος Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας (Αθήνα: ΜΙΕΤ), 112–118
2 Ιωάννης Θ. Κακριδής, Ελληνική Μυθολογία: Διόνυσος και διονυσιακές λατρείες (Αθήνα: Εκδοτική Αθηνών), 45–67
3 Στυλιανός Κυριακίδης, Τα ελληνικά δρώμενα της άνοιξης (Θεσσαλονίκη: Παρατηρητής), 221–240
4 Θεόδωρος Παπαδόπουλος, Μασκαράδες και δρώμενα ευετηρίας στον ελληνικό χώρο (Αθήνα: Δωδώνη), 201–209
5 Κωνσταντίνος Σιμόπουλος, Λαϊκή λατρεία και αγροτικός χρόνος (Αθήνα: Καστανιώτης), 73–82
6 Εμμανουήλ Αλεξάκης, Λαϊκές τελετουργίες και δρώμενα στην Ελλάδα (Αθήνα: Εστία), 154–165
7 Στυλιανός Κυριακίδης, Τα ελληνικά δρώμενα της άνοιξης, 221–240
8 Γεώργιος Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας, 119–125
9 Θεόδωρος Παπαδόπουλος, Μασκαράδες και δρώμενα ευετηρίας στον ελληνικό χώρο, 233–245
10 Κωνσταντίνος Σιμόπουλος, Λαϊκή λατρεία και αγροτικός χρόνος, 101–110
11 Ιωάννης Θ. Κακριδής, Ελληνική Μυθολογία: Διόνυσος και διονυσιακές λατρείες, 88–96
12 Κωνσταντίνος Σιμόπουλος, Λαϊκή λατρεία και αγροτικός χρόνος, 101–110
13 Εμμανουήλ Αλεξάκης, Λαϊκές τελετουργίες και δρώμενα στην Ελλάδα, 178–190
14 Θεόδωρος Παπαδόπουλος, Μασκαράδες και δρώμενα ευετηρίας στον ελληνικό χώρο, 260–27
15 Στυλιανός Κυριακίδης, Τα ελληνικά δρώμενα της άνοιξης, 241–260
16 Γεώργιος Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας, 130–138
17 Κωνσταντίνος Σιμόπουλος, Λαϊκή λατρεία και αγροτικός χρόνος, 141–150
18 Θεόδωρος Παπαδόπουλος, Μασκαράδες και δρώμενα ευετηρίας στον ελληνικό χώρο, 273–295
19 Γεώργιος Α. Μέγας, Ελληνικές γιορτές και έθιμα της λαϊκής λατρείας, 139–145
20 Στυλιανός Κυριακίδης, Τα ελληνικά δρώμενα της άνοιξης, 261–275.