🔴Grosso Pliatsikofication.14: Οι νόμοι Κουτρουμάνη-Λοβέρδου, οι «μεταρρυθμίσεις» και οι «κουμπαράδες» που έβαλαν στον ντορβά τους συνταξιούχους

Το ασφαλιστικό σύστημα στην Ελλάδα κουβαλά μια μακρά ιστορία ανατροπών, πολιτικών συγκρούσεων και διαδοχικών «μεταρρυθμίσεων», οι οποίες σχεδόν πάντα παρουσιάζονταν ως αναγκαίες για τη «διάσωση» του συστήματος. Κομβικό σημείο αυτής της πορείας αποτέλεσαν οι νόμοι Λοβέρδου – Κουτρουμάνη (Ν.3863/2010 και Ν.3865/2010 για το Δημόσιο), που ψηφίστηκαν το καλοκαίρι του 2010, αμέσως μετά την υπαγωγή της Ελλάδας στο πρώτο μνημόνιο. Οι νόμοι αυτοί αποτέλεσαν τις πρώτες μεγάλες μνημονιακές αναδιαρθώσεις του ασφαλιστικού συστήματος και σηματοδότησαν βαθιές αλλαγές για εργαζόμενους και συνταξιούχους.

Από το Γιώργη Χρήστου*

Για τους/τις εργαζόμενους/ες, οι συνέπειες ήταν άμεσες και ιδιαίτερα επώδυνες. Αυξήθηκαν τα όρια ηλικίας συνταξιοδότησης, με σταδιακή εξίσωση ανδρών και γυναικών προς τα πάνω, ενώ περιορίστηκαν δραστικά οι πρόωρες συνταξιοδοτήσεις, ειδικά για μητέρες ανηλίκων, εργαζόμενους/ες σε ΔΕΚΟ και τράπεζες. Παράλληλα, αυξήθηκαν τα απαιτούμενα χρόνια ασφάλισης για πλήρη σύνταξη από τα 35 στα 40 έτη, γεγονός που σήμαινε περισσότερα χρόνια εργασίας για μικρότερη τελικά σύνταξη.

Ιδιαίτερα σημαντική ήταν η αλλαγή στον τρόπο υπολογισμού των συντάξεων. Μέχρι τότε, η σύνταξη υπολογιζόταν κυρίως με βάση τις αποδοχές των τελευταίων ή καλύτερων ετών εργασίας. Με τον νόμο Κουτρουμάνη ο υπολογισμός άρχισε να γίνεται με βάση τον μέσο όρο αποδοχών ολόκληρου του εργασιακού βίου, οδηγώντας αυτόματα σε χαμηλότερες συντάξεις, αφού οι μισθοί των πρώτων ετών είναι συνήθως μικρότεροι. Ο νόμος καθιέρωσε επίσης τον διαχωρισμό της σύνταξης σε δύο μέρη: τη βασική (ή εθνική) σύνταξη, που εγγυάται το κράτος, και την αναλογική – ανταποδοτική σύνταξη, που εξαρτάται αυστηρά από τις εισφορές του ασφαλισμένου. Με αυτόν τον τρόπο ενισχύθηκε η λογική της ανταποδοτικότητας και περιορίστηκε ο αναδιανεμητικός χαρακτήρας της κοινωνικής ασφάλισης.

Ταυτόχρονα, μειώθηκαν σημαντικά τα ποσοστά αναπλήρωσης, δηλαδή το ποσοστό του μισθού που αντιστοιχεί στη σύνταξη. Αυτό σήμαινε ότι οι νέοι συνταξιούχοι θα λάμβαναν πολύ μικρότερες συντάξεις σε σχέση με τις προηγούμενες γενιές, παρότι είχαν καταβάλει εισφορές για δεκαετίες. Επιπλέον, ο νόμος έθεσε τις βάσεις για τις μετέπειτα περικοπές στις ήδη καταβαλλόμενες συντάξεις, ενώ καταργήθηκαν ουσιαστικά η 13η και 14η σύνταξη, δηλαδή τα δώρα Χριστουγέννων, Πάσχα και αδείας, για τους δημόσιους υπαλλήλους και όλους τους συνταξιούχους, είτε προέρχονται από το δημόσιο τομέα είτε από τον ιδιωτικό.

Οι νόμοι Κουτρουμάνη-Λοβέρδου δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά. Ήταν συνέχεια μιας μακράς πορείας αντιασφαλιστικών μεταρρυθμίσεων, που ξεκίνησε ήδη από τη δεκαετία του 1990 με το νόμο Σιούφα και συνεχίστηκε με μεταγενέστερες παρεμβάσεις, όπως ο νόμος Ρέππα και ο νόμος Πετραλιά.

Ωστόσο, ο πιο άμεσος πολιτικός και ιδεολογικός τους πρόγονος ήταν το περίφημο νομοσχέδιο Γιαννίτση του 2001, επί κυβέρνησης Σημίτη. Προέβλεπε αύξηση ορίων ηλικίας, περιορισμό των πρόωρων συνταξιοδοτήσεων, μείωση των μελλοντικών συντάξεων και σύνδεση των παροχών με τις εισφορές. Επρόκειτο ουσιαστικά για μια προσπάθεια προληπτικής αναδιάρθρωσης του ασφαλιστικού πριν ξεσπάσει η οικονομική κρίση. Ωστόσο, οι τεράστιες κοινωνικές και συνδικαλιστικές αντιδράσεις οδήγησαν στην απόσυρσή του.

Πολλά από τα βασικά στοιχεία εκείνου του σχεδίου επανήλθαν σχεδόν δέκα χρόνια αργότερα, μέσα στις συνθήκες του μνημονίου και της επιτήρησης από ΕΕ και ΔΝΤ, αλλά με πολύ πιο σκληρό και βίαιο τρόπο. Οι συγκεκριμένοι νόμοι αποτελούν τις πρώτες μνημονιακές εφαρμογές βασικών κατευθύνσεων που είχαν ήδη τεθεί από την περίοδο Γιαννίτση. Παράλληλα, και τη βάση πάνω στην οποία στηρίχθηκε αργότερα ο νόμος Κατρούγκαλου (Ν. 4387/2016), ο οποίος ενοποίησε τα ασφαλιστικά ταμεία στον ΕΦΚΑ και ενίσχυσε ακόμη περισσότερο τη λογική της εθνικής και ανταποδοτικής σύνταξης 

Η σύνδεση των νόμων Κουτρουμάνη-Λοβέρδου με την έκθεση της επιτροπής Πισσαρίδη είναι επίσης ουσιαστική. Η έκθεση Πισσαρίδη, που παρουσιάστηκε το 2020 ως «σχέδιο ανάπτυξης για την ελληνική οικονομία», κινείται στην ίδια βασική φιλοσοφία: περιορισμός της κρατικής επιβάρυνσης, ενίσχυση της ανταποδοτικότητας και σύνδεση παροχών με εισφορές. Η επιτροπή θεωρεί ότι το κράτος πρέπει να εγγυάται κυρίως μια βασική σύνταξη και ότι το υπόλοιπο επίπεδο σύνταξης πρέπει να εξαρτάται περισσότερο από την ατομική ασφαλιστική πορεία του εργαζόμενου. Παράλληλα, προωθείται η ενίσχυση των κεφαλαιοποιητικών μορφών ασφάλισης, δηλαδή του λεγόμενου «ατομικού κουμπαρά», λογική που οδήγησε στη δημιουργία του ΤΕΚΑ για την επικουρική ασφάλιση των νέων εργαζομένων.

Συνολικά, από το σχέδιο Γιαννίτση μέχρι τους νόμους Κουτρουμάνη-Λοβέρδου και αργότερα τις κατευθύνσεις της έκθεσης Πισσαρίδη, διαμορφώνεται μια κοινή στρατηγική κατεύθυνση: η σταδιακή μετατροπή του ασφαλιστικού από κοινωνικό δικαίωμα και μηχανισμό αλληλεγγύης σε ένα περισσότερο ανταποδοτικό, δημοσιονομικά περιορισμένο και εν μέρει κεφαλαιοποιητικό σύστημα. Για τους επικριτές αυτής της πολιτικής, μεταξύ των οποίων και η Πανελλήνια Ένωση Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών (ΠΕΣΕΚ) η εξέλιξη αυτή οδήγησε σε αύξηση των ορίων ηλικίας, μείωση συντάξεων, μεγαλύτερη εργασιακή ανασφάλεια και σταδιακή υποχώρηση του δημόσιου χαρακτήρα της κοινωνικής ασφάλισης. Το αποδεικνούν τα πεπραγμένα των κυβερνήσεων και η ζωή, άλλωστε,

Οι νόμοι Κουτρουμάνη-Λοβέρδου δεν αποτέλεσαν απλώς μια «μεταρρύθμιση» του ασφαλιστικού· για χιλιάδες συνταξιούχους εξελίχθηκε σε μια πολιτική παγίδα που τους έβαλε κυριολεκτικά στον ντορβά. Μειώσεις συντάξεων, αύξηση ορίων ηλικίας, κατάργηση δώρων και συνεχείς περικοπές που μείωσαν δραματικά την αγοραστική αξία των συντάξεων ανθρώπων που είχαν δουλέψει και πληρώσει εισφορές μια ζωή.

Και η μεγαλύτερη ειρωνεία είναι ότι σήμερα πολλοί από αυτούς τους ίδιους ανθρώπους καλούνται να στηρίξουν πολιτικά ή ακόμη και να πληρώσουν ξανά εκείνους που εμφανίζονται ως «σωτήρες», για να τους βγάλουν δήθεν από τον ντορβά στον οποίο τους πέταξαν οι ίδιοι. Πρώτα φόρτωσαν στους συνταξιούχους τις συνέπειες των πολιτικών τους και τώρα θέλουν να επιστρέψουν ως διαχειριστές της ίδιας καταστροφής που δημιούργησαν.

Έτσι, το βασικό ερώτημα παραμένει ανοιχτό: Θα αποτελεί η ασφάλιση κοινωνικό δικαίωμα ή ατομικό «κουμπαρά» επιβίωσης;

🔗 Εδώ για να κατεβάσετε το άρθρο σε μορφή pdf.