🔵Σάββατο 7 Νοέμβρη: Τιμάται στα Ανώγεια ο πυρπολητής και δάσκαλος Εμμανουήλ Σκουλάς, 160 χρόνια από το Ολοκαύτωμα της Μονής Αρκαδίου

Εκδήλωση μνήμης και τιμής για τους ήρωες της Αρκαδικής Εθελοθυσίας διοργανώνει ο Δήμος Ανωγείων το Σάββατο 7 Νοέμβρη. Στο επίκεντρο η ιστορική προσωπικότητα του δάσκαλου Εμμανουήλ Βασιλείου (Αναγνώστου) Σκουλά, η οικογένειά του και τα ιστορικά τεκμήρια για τη δράση του ως πυρπολητή της Ιεράς Μονής Αρκαδίου.

Μια από τις κορυφαίες στιγμές αυτοθυσίας του κρητικού λαού, που κατέστησε το Αρκάδι διαχρονικό σύμβολο ελευθερίας, αντίστασης και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, θα τιμηθεί στα Ανώγεια, με αφορμή τη συμπλήρωση 160 χρόνων από το ιστορικό Ολοκαύτωμα της Ιεράς Μονής Αρκαδίου.

Ο Δήμος Ανωγείων διοργανώνει εκδήλωση μνήμης και τιμής το Σάββατο 7 Νοεμβρίου 2026, στις 12 το μεσημέρι, στο χώρο του ανδριάντα του δάσκαλου Εμμανουήλ Βασιλείου (Αναγνώστου) Σκουλά, του ανωγειανού αγωνιστή που έχει συνδεθεί με την πυρπόληση της Μονής Αρκαδίου.

Η εκδήλωση αποτελεί ευκαιρία να αναδειχθεί όχι μόνο η ιστορική σημασία της Αρκαδικής Εθελοθυσίας, αλλά και η προσωπικότητα ενός αγωνιστή, του οποίου η οικογενειακή ιστορία συνδέεται με διαδοχικούς αγώνες και θυσίες για την ελευθερία της Κρήτης και της Ελλάδας.

Μια οικογένεια με μακρά παράδοση αγώνων και θυσιών

Το γενεαλογικό δέντρο του Εμμανουήλ Σκουλά αποτυπώνει, σύμφωνα με τα ιστορικά στοιχεία που παρουσιάζονται, μια διαδρομή περίπου 120 χρόνων, σημαδεμένη από αγώνες, διώξεις και θυσίες.

Ο παππούς του, παπά Νικόλας, αποκεφαλίστηκε από τους Οθωμανούς κατά το πρώτο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων, το 1822. Ο πατέρας του, Βασίλειος (Αναγνώστης), μέλος της Φιλικής Εταιρείας, σφαγιάστηκε μαζί με τη σύζυγό του από τους Τούρκους στο Γαράζο, όπου είχαν καταφύγει ως πρόσφυγες μετά το δεύτερο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων, το 1867.

Την ίδια αγωνιστική πορεία ακολούθησε και ο θείος του, παπά Γιάννης, ο οποίος απαγχονίστηκε στο Ρέθυμνο το 1833, ως πρωτεργάτης του κινήματος των Μουρνιδών.

Ο αδελφός του, Μιχάλης, υπήρξε αρχηγός του Μυλοποτάμου κατά την επανάσταση του 1866-1869, ενώ ένας ακόμη αδελφός του, ο Νικόλαος, σκοτώθηκε στη μάχη της Τυλίσσου το 1866.

Η αγωνιστική παράδοση συνεχίστηκε και στις επόμενες γενιές. Ο ανιψιός του, Γεώργιος, διετέλεσε αρχηγός Μυλοποτάμου μέχρι την επανάσταση του 1896 και συμμετείχε στον Ηπειρωτικό Αγώνα ως επικεφαλής εθελοντικού σώματος. Ένας άλλος ανιψιός του, ο Μανώλης, έλαβε μέρος στον Μακεδονικό Αγώνα και, σε προχωρημένη ηλικία, τραυματίστηκε βαριά πολεμώντας τους Γερμανούς στη Χανιόπορτα του Ηρακλείου.

Στους μεταγενέστερους απογόνους της οικογένειας συγκαταλέγονται ο Σωκράτης, αξιωματικός που έπεσε στο Ουσάκ της Μικράς Ασίας, και ο Βαγγέλης, ο οποίος σκοτώθηκε στην Τρεμπεσίνα της Αλβανίας.

Ο δάσκαλος από τα Ανώγεια και η σύνδεσή του με τον Γκαριμπάλντι

Ο Εμμανουήλ Σκουλάς γεννήθηκε στα Ανώγεια και εργάστηκε ως δάσκαλος στη Σύρο. Περιγράφεται ως ένας νέος με ευφράδεια, ευρυμάθεια και ιδιαίτερη καλλιέργεια, με ενδιαφέρον για την αρχαία ελληνική ιστορία και τη νομική γραμματεία.

Η παρουσία του στη Σύρο τον έφερε σε επαφή με σημαντικές προσωπικότητες της εποχής και με τον κύκλο των Γαριβαλδινών επαναστατών. Ανάμεσα στις γνωριμίες του συγκαταλέγονταν ο Μενόττι Γκαριμπάλντι, πρωτότοκος γιος του Ιταλού επαναστάτη και πολιτικού Τζουζέπε Γκαριμπάλντι, καθώς και ο λογοτέχνης Τιμολέων Αμπελάς και ο Ραγκαβής.

Το 1865, στο ημερολόγιό του, καταγράφει τη φράση «εξετελέσαμεν δοθείσαν υπόσχεσιν», σε αναφορά που συνδέεται με τη δράση του επαναστατικού κύκλου στον οποίο συμμετείχε.

Οι πολιτικές του πεποιθήσεις για το Κρητικό Ζήτημα συμπυκνώνονταν στο σύνθημα «Ένωση ή θάνατος», που εξέφραζε τον διαχρονικό πόθο των Κρητικών για την ένωση με την Ελλάδα.

Τα ιστορικά τεκμήρια για το ρόλο του πυρπολητή

Ιδιαίτερη σημασία παρουσιάζει η ιστορική τεκμηρίωση που παρατίθεται για την ταυτότητα του Εμμανουήλ Σκουλά ως πυρπολητή της Μονής Αρκαδίου.

Σύμφωνα με την επιχειρηματολογία που συνοδεύει τα ιστορικά στοιχεία, η αναφορά στον Ανωγειανό δάσκαλο δεν στηρίζεται μόνο στην τοπική παράδοση ή στη συλλογική μνήμη, αλλά σε ένα ευρύ σώμα ιστορικών πηγών, εγγράφων και μαρτυριών του 19ου αιώνα.

Μεταξύ των σημαντικότερων τεκμηρίων περιλαμβάνονται:

●Το σχεδίασμα της ομιλίας του στρατηγού Πάνου Κορωναίου στο Πανεπιστήμιο Αθηνών το 1891, κατά την 25η επέτειο του Ολοκαυτώματος, το οποίο φυλάσσεται στο Ιστορικό Αρχείο Κρήτης.
●Η αναφορά του Έλληνα προξένου στο Ηράκλειο Ιωάννη Μπαρουξάκη προς τον υπουργό Εξωτερικών Επαμεινώνδα Δεληγιώργη, στις 21 Νοεμβρίου 1866.
●Η έκθεση του Ρώσου υποπροξένου στο Ηράκλειο Ιωάννη Μητσοτάκη για την πολιορκία του Αρκαδίου.
●Τα «Ιστορικά Σημειώματα» του προξενικού πράκτορα της Ρωσίας στο Ρέθυμνο Γεωργίου Σκουλούδη, τον Νοέμβριο του 1866.
●Η ιδιόγραφη επιστολή του Γαριβαλδινού εθελοντή και ανταποκριτή Παναγιώτη Μουτσόπουλου, στις 17 Νοεμβρίου 1866.
●Η έκθεση της πολιορκίας του Αρκαδίου, στις 12 Νοεμβρίου 1866, με τις υπογραφές των οπλαρχηγών Σταύρου Νιώτη και Γεωργίου Σκουλά.
●Η έκθεση του αρχηγού Μυλοποτάμου Μιχαήλ Σκουλά, τον Φεβρουάριο του 1867, προς την Επιτροπή Στήριξης της Κρητικής Επανάστασης στη Σύρο.

Στα τεκμήρια περιλαμβάνονται επίσης δημοσιεύματα εφημερίδων της εποχής, ποιήματα, θεατρικά έργα, ζωγραφικοί πίνακες και λιθογραφίες που αναφέρονται στο Ολοκαύτωμα και στους πρωταγωνιστές του.

Ξεχωριστή θέση κατέχει το θεατρικό έργο του Τιμολέοντα Αμπελά «Οι Μάρτυρες του Αρκαδίου», που γράφτηκε και παρουσιάστηκε στη Σύρο τον Ιανουάριο του 1867, παρουσία της βασίλισσας Όλγας, με τη συμμετοχή Κρητών προσφύγων.

Ανάμεσα στα εικαστικά τεκμήρια αναφέρεται ο πίνακας του Κωνσταντίνου Σταυρακάκη «Κρήτες αρχηγοί και εν Αρκαδίω πεσόντες», του 1870, στον οποίο ο Εμμανουήλ Σκουλάς απεικονίζεται στο κέντρο της πυριτιδαποθήκης, δίπλα στον Δημακόπουλο και τον Γαβριήλ.

Αναφέρεται, ακόμη, η λιθογραφία του 1867, φιλοτεχνημένη στη Σύρο από τον Ηρακλειώτη Βλαχάκη, η οποία απεικονίζει τον νεαρό αγωνιστή μπροστά στα βαρέλια της πυρίτιδας.

Συνολικά παρατίθενται 29 ιστορικές αναφορές και τεκμήρια, με την επισήμανση ότι ο κατάλογος είναι ενδεικτικός και όχι εξαντλητικός, καθώς η συστηματική ιστορική έρευνα συνεχίζει να φέρνει στο φως νέα στοιχεία.

Η αναγνώριση του αγωνιστή μέσα από την οικογενειακή μαρτυρία

Ιδιαίτερα συγκινητική είναι η αναφορά στην αναγνώριση των λειψάνων του Εμμανουήλ Σκουλά από τον αδελφό του Μιχάλη, αρχηγό του Μυλοποτάμου κατά την επανάσταση του 1866.

Σύμφωνα με την καταγεγραμμένη μαρτυρία, ο Μιχάλης αναγνώρισε τα λείψανα του αδελφού του στην πυριτιδαποθήκη της Μονής, λίγες ημέρες μετά την καταστροφή, από τα χαρακτηριστικά κίτρινα στιβάνια που φορούσε όταν είχε αναχωρήσει από τα Ανώγεια.

Η ιστορική μνήμη και η σημασία των τεκμηρίων

Η ιστορική ταυτότητα του πυρπολητή του Αρκαδίου έχει αποτελέσει αντικείμενο διαφορετικών απόψεων και προσεγγίσεων. Η τεκμηρίωση που παρουσιάζεται υπερασπίζεται την εκδοχή της συμμετοχής του Εμμανουήλ Σκουλά, επικαλούμενη μαρτυρίες ιστορικών προσώπων, δημόσια έγγραφα, διπλωματικές αναφορές, δημοσιεύματα της εποχής και έργα τέχνης και λόγου.

Η σημασία των πηγών αυτών έγκειται, σύμφωνα με την ίδια τεκμηρίωση, στο γεγονός ότι προέρχονται από διαφορετικές γεωγραφικές περιοχές, τόσο από την τότε οθωμανική Κρήτη όσο και από την ελεύθερη Ελλάδα, τις Κυκλάδες και τα Επτάνησα.

Η συλλογική κρητική μνήμη διατήρησε το ρόλο του αγωνιστή, ενώ τα ιστορικά τεκμήρια αποτελούν τη βάση για την περαιτέρω διερεύνηση και ανάδειξη της δράσης του.

Το πρόγραμμα της εκδήλωσης στα Ανώγεια

Η εκδήλωση του Δήμου Ανωγείων, που θα πραγματοποιηθεί το Σάββατο 7 Νοέμβρη2026, στις 12μ., στονχώρο του ανδριάντα του Εμμανουήλ Σκουλά, περιλαμβάνει:

●Επιμνημόσυνη δέηση.
●Χαιρετισμό από το δήμαρχο Ανωγείων, Σωκράτη Κεφαλογιάννη.
●Ομιλία της φιλολόγου, Αρετής Σπαχή, με θέμα: «Το ηρωικό ολοκαύτωμα της Μονής του Αρκαδίου: Η πρωτοπόρα δράση του θαρραλέου Αγωνιστή και Μπουρλοτιέρη Εμμανουήλ Σκουλά – 1866-2026: 160 χρόνια μαχητικής Αντίστασης του λαού στους δυνάστες».
●Κατάθεση στεφάνων στον χώρο του ανδριάντα.
●Ενός λεπτού σιγή.
●Ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου.

Με την εκδήλωση αυτή, τα Ανώγεια τιμούν τους αγωνιστές της Αρκαδικής Εθελοθυσίας και αναδεικνύουν μια ιστορική διαδρομή στην οποία η προσωπική και οικογενειακή θυσία συνδέθηκε με τους αγώνες ενός ολόκληρου λαού για ελευθερία και αξιοπρέπεια.

Γιώργης Χρήστου